جام جم آنلاين
صفحه اصلی روزنامه درباره ما ارتباط با ما پیوندها راهنمای سایت بورسبورس آب و هواآب و هوا انتشاراتانتشارات اشتراکاشتراک آرشیوآرشیو
پنجشنبه 23 آبان 1398 / 16 ربيع الأول 1441 / a 14 Nov 2019    آخرین به روز رسانی ساعت 08:20
عناوین کل اخبار
روزنامه
فرهنگ و سينما
اجتماعي
دفاع مقدس
اقتصادي
راديو و تلويزيون
سياسي
بين الملل
ورزشي
دانش
آموزش
حوادث
گردشگري
شهرستانها
تاريخ
گفتگو
سرگرمي
يادداشت
صوت وتصویر
عکس
کاریکاتور
RSS
نسخه موبایل جام جم
جستجوی پیشرفته
ضمائم
ویژه نامه ها
RSS FEED
فرهنگ و سينما
نسخه چاپی فرستادن با پست الکترونیک
سه شنبه 15 فروردين 1385 - ساعت 10:35
شماره خبر: 100004144618
گام هايي بلند، اما محتاطانه
جام جم آنلاين: نوزایش عربی به حرکت فکری اطلاق می شود که در جهان عرب پس از برخورد اولیه با مدرنیته غربی شکل گرفت. دوره اولیه این حرکت عموما تحت سلطه تفکرات کلاسیک نواندیشی دینی قرار دارد.

اما در نیمه دوم قرن نوزدهم دوره نخست نوزایش عربی پایان می یابد. مشخصه این دوران آن است که دیدگاه متجددان - از سنتهای ایستا رو به سوی اندیشه های مترقی نهاد و در این رستاخیز اسلامی ، سلفی گری و احیای دین جای خود را به نو اندیشی و اصلاح دین می دهد.
در حوزه مسایل فکری و اجتماعی زنان ، آنان به واسطه اجتهادهای دینی نو برای نخستین بار به دفاع از خود برخاستند و البته محتاطانه گام بر داشتند.
پاره ای از زنان ، در برابر این جریان ایستادند و در کنار طیفهای گسترده ای از مردان سنتی ، با مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان مخالفت کردند.در همین دوره بود که مجله های زنان انتشار فراوان یافت.
بیشتر این مجلات 40گانه در لبنان به چاپ می رسید و بیشتر نویسندگان و سردبیران زن این نشریه ها، مسیحی بودند و شیفته تمدن غرب. دفاع شاعران از حقوق زن ، با توجه به تاثیر مستقیم شعر بر تار و پود اندیشه و وجود عرب ها، یکی دیگر از دستاوردهای نواندیشی دینی در این دوره بود. دوره نخست و پرفروغ نواندیشی دینی دیگر در جهان عرب تکرار نشد.
پاره ای قاسم امین (1908-1863) را آغاز گر مرحله دوم نوزایش عربی نامیده اند که موضع گیری هایش بر دو پایه اساسی استوار بوده است ؛ نخست دیدگاه محمد عبده و اجتهادهای دینی مفتی الازهر در مسائل زناشویی و دوم غرب و وضعیت زنان آن سامان در آن زمان.
تفاوت قاسم امین با منادیان دوره نخست حقوق زنان و از آن شمار احمد فارس الشدیاق و رفاعه رافع الطهطاوی در این است که وی ، همه نیروهای خود را در این راه به کار برد.
قاسم امین و منادیان آزادی زن که پیش از وی به عرصه آمدند، حقوق زنان را به دیده یک مشکل می نگریستند؛ مشکلی که باید بدان پرداخت و راه حل ارائه داد. قاسم امین در آغاز پایمال کردن حقوق زنان و شکنجه روحی آنان را دستاورد اسلام نمی دانست، بلکه تاریخ و از این شمار، سلطه عثمانیان و ممالیک را عهده دار این نابرابری ها برمی شمرد. می توان نظرگاه و حوزه عملکرد قاسم امین را در 3محور خلاصه کرد.
الف : آموزش زنان تا مقطع ابتدایی
ب : ضرورت آزادی اراده و تصمیم گیری زنان در مسائلی همچون ازدواج
پ : حجاب شرعی (پوشش تمام بدن به جز ظاهر صورت و کف دو دست.)
قاسم امین ، خود، 3دیدگاه متفاوت را تجربه کرد. از سلفی گری در کتاب «المصریون...» رو به نواندیشی دینی در کتاب «تحریرالمراه» نهاد و تنها یک سال پس از این ، دیدگاه و رویکرد خویش را در کتاب المراه الجدیده تغییر داد و با تاثیرپذیری از آداب و اوضاع غرب ، از منظر مدرنیته و تمدن نو به مساله زن مسلمان عرب نگریست و بصراحت اعلام کرد: «آرزو می کنم هر چه زودتر فرزندان ما با آداب غربی آشنا شوند تا حقیقت پیشاپیش دیده گان ما تجلی یابد و ارزش تمدن غرب را دریابیم.»
قاسم امین ، نخستین کتاب خود را به زبان فرانسه نگاشت «المصریون... رد علی الدوق دارکور» و به رد دیدگاه دوک دارکور، سیاح فرانسوی پرداخت که در سفرنامه خود، که به هنگام سفر به کشورهای اسلامی نگاشته بود، مصر و مصریان را به یاد انتقاد گرفته و دین اسلام و مسلمانان را منشا عقب ماندگی زنان نامیده بود.
برخورد غرب ستیزانه قاسم امین با این سفرنامه باعث شد وی با چشمانی بسته به نقد دوک دارکور بنگرد تا آنجا که به تناقض گویی پرداخته است.
این کتاب در وادی سلفی گری جای می گیرد نه نواندیشی دینی. تحریر المراه (آزادی زن)، مشهورترین کتاب قاسم امین و پرآوازه ترین کتاب دوره دوم است.
جامعه سنت گرا علیه کتاب و نویسنده به پاخاست و دهها کتاب و مقاله در رد و تایید امین نگاشته شد.دیدگاه این کتاب حتی بر ایران اثر گذارد و رضاخان پهلوی ، برای کمک رساندن به طرح کشف حجاب دستور داد این کتاب و کتاب دیگر قاسم امین ترجمه شود و یک روحانی مترجم به نام احمد مهذب (سید احمد مهذب الدوله شیرازی)، «تحریر المراه» و «المراه الجدیده» را با نام (زن و آزادی ) و (زن نو) به فارسی برگرداند.
مخالفان عرب و مسلمان قاسم امین ، برای اعلام اعتراض و انزجار خود از هیچ امری فروگذار نکردند و دست آخر چاره آن دیدند که او را مرتد اعلام کنند و از این رو، نظر مفتی الازهر، شیخ محمد عبده را خواستار شدند، ولی کار به فرجام نرسید؛ زیرا همان گونه که اشاره رفت ، این کتاب در واقع حاصل اندیشه و نواندیشی دینی عبده بود.
نویسنده در این کتاب ، میان واپس ماندگی زنان و عقب ماندگی و نافرهیختگی مردم مصر، پیوندی ناگسستنی می بیند؛ مردمی که پیش از این و در کتاب مصریان نماد کامل اسلام راستین نامیده بود، اکنون به سمبل واپس ماندگی فرو کاسته شدند.
راهکار پیشنهادی نویسنده برای برون آمدن از بن بست عقب ماندگی ، مقایسه خود با دیگری (غرب) است. وی ، کشورهای غربی را به عنوان الگو معرفی می کند و البته از یادآوری روحیه استعمارطلب آنان فروگذار نمی کند.
قاسم امین ، برخلاف نگرش خود درکتاب مصریان ، اسلام عصر خود را سرشار از بدعتها و نوساخته ها می نامد و براساس 2پایه بنیادی «انسانیت» و «ضرورت فراگیری دانشها» خواهان آموزش زنان می شود تا استعدادهایش شکوفا گردد؛ اما گاهی نویسنده ، جنبه عملی آرمان و اندیشه اش را محدود می کند و گاهی هم ، در لابه لای نوشته هایش ، دیدگاه گذشته خود را نقض می کند: «قرآن کریم ، از زن و مرد می خواهد که به یک دیگر نگاه نکنند، پس از چه رو مردان را به پوشاندن رخسار خویش از زنان فرمان نمی دهد» تناقض گویی در کتاب (رهایی زن)، زبان دوگانه فقهی علمی ، و اندیشه حاکم بر نگارش این کتاب نشان می دهد که دست کم با یک کتاب و 2نویسنده روبه رو هستیم ، امین و عبده.
اما در هر روی ، بحران آفرینی کتاب فراموش شدنی نیست. پاره ای قاسم امین را به خاطر نگارش این کتاب «رهایی بخش زنان» و «لوتر شرق» نامیدند.
بحثهای تعدد زوجات و طلاق متقن و استوار است و عدالت ، شرط ازدواج های دوم و سوم و چهارم است و با ارائه تفسیری نو از آیه سوم سوره نسائ، عرصه بر مردان مسلمان تنگ شده است.
قاسم امین که در کتاب «مصریان» به سال 1894، حتی ضرورتی برای پیاده کردن آیه «فابعثوا حکما من اهله و حکما من اهلها» نمی بیند و می نویسد: «این قاضیان و داوران چه می دانند که زمام امور را به دست ایشان سپاریم ! و براساس چه چیزی فرمان می دهند؛ قانون فرانسه!؛»
در «تحریر المراه» وجود 2شاهد را برای طلاق بایسته دانسته و قانونی 5ماده ای به دولت مصر پیشنهاد می کند. در آن زمان ،محمد رشید رضا، یکی دیگر از شاگردان محمد عبده ، در مجله «المنار» به دفاع از دیدگاه قاسم امین ، و بویژه در باب حجاب و عدم ضرورت برقع زدن زنان پرداخت. هر چند پس از در گذشت عبده ، رشیدرضا راهی دیگر برگزید.
قاسم امین در کتاب «المراه الجدیده» که تنها یک سال پس از تحریر المراه» نگاشت. تغییر موضع داد و بصراحت اعلام کرد: «تا وقتی زنان با حجاب باشند. پیشرفت نخواهند کرد. بعلاوه هیچ دلیلی در قرآن وجود ندارد که زنان باید روی خود را از مردان بپوشانند.»
وی ، حجاب قرآنی را ویژه زنان پیامبر می دانست. قاسم امین در این کتاب ، دیگر یک نواندیش دینی نیست و در امتداد بحث فقهی کتاب تحریر المراه» قرار نمی گیرد و وام دار دیدگاه های دینی محمدعبده نیست ، بلکه کتابش درآمدی بر کشف حجاب است. در دوره دوم نواندیشی دینی درباره حقوق و مسائل زنان ، اعتراض شاعران به نابرابری حقوق زنان با مردان تجلی بیشتری یافت. دین و مسائل دینی ، از دغدغه های اساسی این شاعران بود.
ادیبانی چون اسماعیل صبری ، ادیب اسحاق ، جمیل صدقی الزهاوی ، احمد شوقی ، خلیل مطران ، معروف الرصافی ، احمد کاشف و امین تقی الدین به مشکلات برآمده از نابرابری حقوق زنان ، راهکارها و دفاع از اسلام ناب که در گذر زمان واقعیت هایش دیگرگون شده بودند، اشاره کرده اند.
تلاش زهاوی ، شاعر کردنژاد و عراقی تبار برای احقاق حقوق زنان حتی بر اشعارش اثر گذارد. وی به سال 1910در روزنامه «الموید» مصر مقاله ای با عنوان «زن و دفاع از حقوق زنان» نگاشت که خشم فراوان دین مردان و محافظه کاران را به همراه داشت. در عراق ، علیه او تظاهرات اعتراض آمیزی راه اندازی شد و حادثه ها یکی پس از دیگری بر سر او باریدن گرفت.
معروف الرصافی ، یکی دیگر از شاعران عراقی بود که در جنبش آزادی زنان شرکت جست. پاره ای از اشعارش ، جهان عرب را تکان می داد. چنین شاعرانی را باید مبلغان فکری نواندیشان دینی جهان عرب نامید که با باز تاباندن اندیشه های نوی ینی ، تاثیری شگرف در رفتار و کردار و پندار مسلمانان جهان عرب داشته اند.

نظیره زین الدین
دوره دوم نوزایی عربی چهارراه برخورد حادثه ای دیگر بود: در دوره دوم ، بیشتر زنانی که حقوق خود را مطالبه می کردند، خود، اعتدال گرا و میانه رو بودند و حتی از نظر نواندیشان دینی به سود جنبش خود سود نجستند.
نظیره زین الدین ، بیش از دیگر زنان دوره خود از متون دینی بهره جست. آبشخور اندیشه اش را باید در نقد و نظر مردان منادی حقوق زنان پیش از وی جستجو کرد. نظیره زین الدین به سال 1928کتاب «السفور والحجاب » (بی حجاب و حجاب) را نگاشت. و یک سال پس از این ، کتاب «البنات و الشیوخ» (دختران و پیرمردان) را منتشر ساخت.
زین الدین از زنان فعال مدرسه تجدد اسلامی است که جانی دوباره به مدرسه تجددگرای عبده وامین داد. وی حتی بیش از عبده از ادله دینی و منابع اسلامی و بویژه شیعه درروزی بهره گرفت و با این حال هیچگونه تعصب قومی ویا دینی مذهبی نداشت.
انتقادهای نظیره زین الدین به مسائلی همچون حجاب ، در واقع واکنشی علیه دیدگاه های افراطی نوسلفیان است. نوسلفیان افراطی آن دوره برآن بودند که زنان به لحاظ عقل و دین ناقص اند.
به گمان نظیره زین الدین دلایل برتری مرد بر زن که نوسلفیان علم کرده اند یعنی نصف بودن ارث ، شهادت ، و جواز ازدواج های متعدد و طلاقهای اختیاری اگرچه اجازه هایی الهی است ؛ ولی جز قساوت قلب مرد و دشواری اعتراف به حق و عدالت نزد او و فساد اخلاقش به دلیل عادت به رسوم جاهلی را نمی رساند.

محمد جمیل بیهم
محمد جمیل بیهم (1987-1887)خود را تاریخ نگاری می شمارد که ناچار است از دین یاد کند و به منظومه دین سرکشی کند، زیرا اصلاح طلبی ، بنابردین اسلام ، تغییر احکام با فرار و فرود و تغییر زمان است.
وی دریک سده زندگی خود کتابهای فراوانی درباره حقوق و مسائل زنان نگاشت. در کتاب «المراه فی التاریخ والشرائع» (زن در تاریخ و ادیان) 1921-برخلاف نظرگاه بسیاری از نویسندگان این عرصه ، زن را روز نخست در نیروی جسمانی همتر از مردمی می داند.
درکتاب المراه فی تمدن الحدیث (زن درتمدن نوین )1927-چیرگی و سلطه مردان بر زنان را با سلطه غیر طبیعی سفیدپوستان برسیاهپوستان همانند می داند. فتاه الشرق فی حضاره الغرب (دختر شرقی در تمدن غربی) 1952- و المراه فی حضاره العرب (زن درتمدن عربی)1962-اصلاح طلبی و تجددخواهی در اصلاحات ، از دیدگاه محمد جمیل بیهم یک مفهوم سیال است که با گذرزمان تغییر می کند.

الطاهر الحداد
این نویسنده تونسی ، به سان نظیره زین الدین ، در امتداد اندیشه محمد عبده و قاسم امین حرکت می کند.الطاهر الحداد (1935-1899) در کتاب امراتنا فی الشریعه و المجتمع (زن عرب در دین و جامعه) حقوق زن را از دو زاویه دینی و اجتماعی بررسی کرده است.
وی ، خواهان ارزانی داشتن حقوق زنان بر پایه آموزه های دینی بود تا زن ، در خیزاب های خروشان و پر تنش و چالش غربیان گرفتار نیاید.
ریشه و گوهر بنیادی همه ادیان در نگاه حداد، اخلاق والا و نیاز انسان به زندگی است. به نظر او، اخلاق ، سیر تکاملی دارد و شریعت اسلام ، قابلیت افزایش معانی نوین را داراست. به نظر الطاهر الحداد، احکام به فراخور تغییر مصلحت ، جامعه عوض می کنند: در حقیقت ، اسلام ، حکم نهایی را درباره ذات و گوهر زن بیان نداشته...بلکه درباره زن آن زمان ، سخن به میان آورده و ولایت مرد بر زن ، به اعتبار واقعیت های آن دوران است.
نویسنده در بخش اجتماعی کتاب یاد شده، از ازدواج های اجباری ، آمادگی نداشتن دختران برای ازدواج، وضعیت غیر بهداشتی خانواده های تونسی، فقر اجتماعی، نفرت و عشق توامان به تمدن نو، و برخورد منفعلانه با تمدن نوین جهانی داد سخن گفته و همچون باحثه البادیه (ملک حفنی ناصف)، خواستار عدم ازدواج مردان عرب با زنان غربی است.

منصور فهمی
پایان نامه دکترای منصور فهمی (1959-1886)، در دانشگاه سوربن فرانسه احوال المراه فی الاسلام (وضعیت زن در اسلام) به سال 1913بود که به زبان فرانسه نگاشت و به خاطر این کتاب ، 6سال از تدریس محروم شد.
علت این محرومیت انتقادهایی بود که از اسلام می گرفت و البته مورد بحث نیست و گمان می رود نویسنده تفاوتی میان اسلام و مسلمانان نمی دید. بنابر پژوهش های منصور فهمی ، زن پیش از اسلام می توانسته شوهر خود را طلاق دهد.
وی حجاب آن زمان زنان عرب را از دستاوردهای منفی خلافت عمر بن خطاب می شمارد که سرآغازی برای جدا کردن حریم و اندرونی و زنان متشخص از کنیزان شد.
به نظر منصور فهمی ، جرات و اصلاح طلبی پیامبر اسلام را درمساله میراث زنان باید به حق نوآوری برشمرد، زیرا کاملا برخلاف سنت هاو باورهای رایج پیش از اسلام بود.همچنین پیامبر با ازدواج اجباری مخالفت می نمود و به رعایت حقوق و شرطهای زن و مرد در عقد ازدواج فرمان می داد.
نویسنده ، فتوحات اسلامی نظام برده داری و طبقاتی اجتماعی ، تعدد زوجات و استبداد درکشورهای اسلامی را عوامل انحطاط وضعیت زنان می پندارد؛ عواملی که مقدس به شمار می آیند و حتی نمی توان از چرایی آنها پرسید.
وی ، در پایان کتاب می نویسد: اگر به آن چه در جهان اسلام رخ می دهد نظر افکنم ، ناچار می شوم در برابر قاسم امین که سرتاسر زندگی خود را وقف مساله زنان کرد، سر تعظیم فرود آورم.

حسین عباسی

نظر خوانندگان:*
لطفاً نظرات را فارسی وارد کنید
نام:*    پست الکترونیک:





کد بالا را وارد کنید(بزرگ و کوچکی حروف تاثیری ندارد):