انسان و ديگر موجودات، هر يك به نحوي بر محيط اطراف خود تاثير مي‌گذارند، البته انسان اوليه تاثيرگذاري كمتري بر محيط زيست داشته و آلوده نبودن محيط زيست، شرايط زندگي را برايش امن‌تر مي‌كرد، ولي پيشرفت فناوري آلاينده و عدم تناسب آن با محيط زيست و تغيير تمدن بشري در طي دوران‌هاي مختلف، ناديده گرفتن روابط صحيح ميان نيازهاي بشري و محيط زيست، زندگي موجودات در كره زمين را روز به روز با مسائل پيچيده‌تري مواجه كرده است، به طوري كه انسان با فعاليت‌هايي از قبيل كشاورزي، صنعتي و بهره‌برداري از منابع و امكاناتي كه براي ادامه زندگي در اين محيط انجام مي‌دهد، ضمن ايجاد تغييرات مفيد و مناسب، سبب آلودگي آن نيز مي‌شود كه اين آلودگي مجدد بر انسان و موجودات ديگر اثرات ناخوشايندي باقي خواهد گذاشت و زندگي، پيشرفت، رشد و نمو و سلامت او را تحت‌ تاثير قرار خواهد داد. از سوي ديگر آنچه امروزه درباره پزشكي و سلامت گفته مي‌شود بيشتر بر واژه پيشگيري متمركز است.اينجاست كه پاي متخصصان بهداشت محيط به ميان مي‌آيد.

دانشي به قدمت بشر

شايد بهداشت محيط به عنوان رشته‌اي دانشگاهي قدمت زيادي نداشته باشد اما به عنوان يك دانش و راهكار سابقه‌اي برابر با تاريخ بشر دارد. دخل و تصرف در عوامل و شرايط محيط براي رسيدن به حد مطلوب زيست، يافتن سرپناه با شروع غارنشيني، چاره‌انديشي براي در امان ماندن از نيش پشه و حشرات ديگر، گناه‌‌شمردن آلوده كردن آب، استفاده از ظروف نقره‌اي براي ذخيره آب آشاميدني در مسافرت‌ها و جنگ‌هاي خارج از مرز در گذشته، همه دال بر كوشش بشر در بهبود بهداشت محيط زيست خود دارد.

متخصصان بهداشت محيط با سياستگذاري در امر كنترل مراكز تهيه، توزيع و فروش مواد غذايي و اماكن عمومي، بيمارستان‌ها، مدارس، كنترل و پايش مواد آلاينده هوا، بهداشت آب و فاضلاب، پرتوها، مبارزه با حشرات و جوندگان، مواد زائد جامد، بهسازي محيط شهر و روستا، تفريحگاه‌ها، ترمينال‌ها و.... سعي در بهبود شرايط زيستي انسان دارند.

مهندسي بهداشت محيط در واقع كاربرد روش‌هاي فني به منظور ارتقا و بهبود شرايط بهداشتي جامعه است كه بيشترين فعاليت علمي ‌آن در اجراي طرح‌‌هاي آب ‌رساني و تسهيلات دفع فاضلاب، متمركز است.

مهندسي بهداشت محيط، راهكاري موثر و مهم در مبارزه با بيماري‌هاست و غالب تغييرات بنيادي درخصوص ترويج بهداشت در كشورهاي توسعه‌‌يافته طي قرون گذشته، مرهون تلاش و كوشش مهندسان بهداشت بوده است.اين متخصصان دست‌كم به اندازه پزشكان در امر سلامت جامعه ايفاي نقش كرده‌اند.

طرح دهه بين‌المللي تامين آب آشاميدني و بهسازي محيط (سال‌هاي 1981 تا 1990) به وسيله سازمان ملل متحد، بيانگر نقش و اهميت مهندسي بهداشت محيط در بهبود شرايط بهداشتي مردم فقير جهان است كه خود پيش‌ساز توفيق در ديگر كوشش‌هاي توسعه قلمداد مي‌شود.

آب سالم

آب آشاميدني سالم يكي از مهم‌ترين نيازهاي انسان است. هزاران ماده شيميايي آلي و معدني در منابع آب آشاميدني در سراسر دنيا تشخيص داده شده‌اند كه برخي از آنها براي سلامت انسان خطرناك هستند.

آب آلوده مي‌تواند عامل انتقال بسياري از بيماري‌هاي پوستي، گوارشي، خوني باشد. از آن گذشته آلودگي‌هاي شيميايي نيز منشأ ايجاد بسياري از بيماري‌هاي قلبي  عروقي، كليوي و سرطان هستند. بيماري‌هاي روده‌اي از جمله وبا و اسهال عمدتا بر اثر مصرف آب ناسالم شيوع مي‌يابد. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهاني، آب ناسالم و غيربهداشتي سالانه موجب مرگ بيش از 5/1ميليون كودك زير 5‌‌‌سال بر اثر ابتلا به بيماري اسهال مي‌شود.

آب آلوده عامل بسياري از مرگ و ميرها در دنياست. مصرف آب ناسالم علاوه بر مرگ و مير كودكان مي‌تواند منجر به آسيب‌هاي هميشگي در رشد جسمي‌ و عقلي آنها شود. حفظ و حراست از منابع آبي، بهسازي و كنترل استاندارد‌هاي كيفيت آب شرب مي‌تواند تا 94 درصد از مرگ و مير ناشي از بيماري‌هاي اسهال را كاهش دهد. فراهم كردن آب سالم و اطمينان از سلامت آب يكي از بحث‌هاي مهم در بهداشت محيط است كه در كشور ما به علت موقعيت جغرافيايي خاص خود اهميت دوچنداني دارد.

به دنبال هواي سالم

محيط اطراف انسان، هوايي است كه همه زندگي وابسته به آن است. هوا جداي از تامين اكسيژن حيات بخش براي انسان چند عمل ديگر را انجام مي‌دهد، بدن انسان به وسيله جريان هوا خنك مي‌شود، حس‌هاي ويژه‌اي مانند شنوايي و بويايي با محرك‌هايي كه از راه هوا منتقل مي‌شوند، كار مي‌كنند. عوامل بيماري‌زا بوسيله هوا مي‌توانند منتقل شوند.

اما در سال‌هاي اخير، بسياري از صنايع از جمله صنايع شيميايي، پالايشگاه نفت باعث آلودگي هوا ‌شده‌اند. از آن گذشته احتراق خانگي و صنعتي مواد سوختي مانند زغال سنگ، نفت و... منبع ايجاد آلودگي هستند و سوزاندن زباله، فعاليت‌هاي كشاورزي، مبارزه با آفت‌ها و برنامه‌هاي انرژي هسته‌اي نيز اين آلودگي را دو چندان مي‌كنند.

با كنترل آلودگي هوا مي‌توان سالانه از مرگ و مير 4 ميليون كودك زير 5 سال در كشورهاي در حال توسعه جلوگيري كرد.

پيشرفت چشمگير

در سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي‌با تلاش مسوولان شاخص‌هاي مربوط به بهداشت محيط در كشور پيشرفت چشمگيري داشته است. در حال حاضر بيش از 90 درصد خانوارهاي روستايي كه به آب آشاميدني سالم دسترسي دارند 2/‌‌89 درصد، خانوارهاي روستايي كه داراي توالت بهداشتي هستند 7/‌67 درصد، مراكز تهيه و توزيع و فروش مواد خوراكي، بهداشتي داراي معيار بهداشتي و بهسازي شهري 5/‌96 و روستايي 6/‌82 درصد؛ اماكن عمومي‌داراي معيار بهداشتي و بهسازي داراي معيار بهداشتي و بهسازي در مناطق شهري 5/‌88 و روستايي 1/‌‌81 درصد؛ بيمارستان‌هايي كه جمع‌آوري زباله آنها مطلوب است 9/‌75 درصد، مراكز كاربرد پرتوهاي يونساز در پزشكي كه داراي شرايط مطلوب است 5/‌98 درصد است.

قوانين متعدد

كنترل‌ عوامل‌ محيطي‌ در ارتقاي‌ سلامت‌ انسان‌ نقش‌ اساسي‌ و كليدي‌ دارد و آلاينده‌‌هاي‌ محيط كه‌ از تنوع‌، گستردگي‌ و پيچيدگي‌ خاصي‌ برخوردارند، مي‌توانند هر سه‌ بعد جسمي‌، رواني‌ و اجتماعي‌ سلامت‌ انسان‌ را با خطر مواجه‌ كنند.

امروزه‌ بيشتر اين‌ آلاينده‌‌ها حاصل‌ فعاليت‌هاي‌ روزمره‌ يا فعاليت‌هاي‌ ويژه‌ انسان‌ها نظير علوم، فنون‌، صنايع‌ و ارتقاي‌ سطح‌ فناوري‌ هستند كه‌ در روند توليد آنها گاه‌ علم‌ و اراده‌ انسان‌ به صورت‌ عمدي ‌دخالت‌ داشته‌ و گاهي‌ نيز ناشي‌ از ناآگاهي‌ و اطلاع‌ از پيامدهاي‌ آن هستند.

حفظ و صيانت‌ از محيط مستلزم‌ انضباط و رعايت‌ نظم‌ اجتماعي‌ است‌ و ضمانت‌ اجرايي‌ آن‌ نيز وجود قوانين‌ و آيين‌ نامه‌‌هاي‌ قوي‌ و محكمي‌ است‌ كه‌ اجراي‌ آنها مي‌تواند آثار سوء و زيانبار آلودگي‌‌هاي ‌محيطي‌ را به‌ حداقل‌ ممكن‌ برساند.

در كشور ما قوانين‌ و آيين‌ نامه‌‌هاي‌ متعددي‌ در زمينه‌ آب‌، هوا، فاضلاب‌، مواد غذايي‌، اماكن‌ و موارد تخلف‌ زيست‌ محيطي‌ وجود دارد كه‌ اغلب‌ آنها با بهداشت‌ محيط مرتبط هستند.

آيين نامه بهداشت محيط، قانون مواد خوردني و آشاميدني و آرايشي و بهداشت، قانون حفاظت در برابر اشعه و آيين نامه نحوه تاسيس و بهره‌برداري از بيمارستان‌ها تنها نمونه‌هايي از اين قوانين هستند.

روز ملي بهداشت محيط

وضعيت سلامت و بهداشت هر فرد، هر جامعه، هر‌‌ملت، با تاثير متقابل و تلفيق اثر دو محيط تعيين مي‌شود: يكي محيط زيست داخلي خود انسان و ديگري محيط پيرامون وي. برابر مفاهيم نوين، بيماري به علت برهم‌خوردن توازن حساس موجود بين انسان و محيط‌‌زيست او روي مي‌دهد.در اين ميان وظيفه دريافت اطلاعات و حفظ محيط زيست به عهده متخصصان بهداشت محيط است. پس طبيعي است اگر روزي در سال به بهداشت محيط اختصاص داده شود.

11 اسفند روز ملي بهداشت محيط نامگذاري شده است. اين روز نقطه عطفي در برنامه‌هاي بهداشت محيط محسوب مي‌شود و مي‌تواند تلاشي ديگر براي آماده‌سازي افكار عمومي ‌و جلب همكاري و حمايت مسوولان باشد.

11 اسفند فرصتي بود براي بازنگري و مرور عملكردها، و تعيين و تصحيح برنامه‌ها و اهداف بهداشت محيط به منظور ارج گذاشتن به اين رسالت مهم كه از سوي گروه بهداشت محيط و حرفه‌اي با همكاري ديگر سازمان‌هاي مرتبط انجام مي‌پذيرد.

كوهي از زباله

زباله يكي از مشكلات انسان امروزي است. نظارت بر دفن بهداشتي يا امحاي آن و تميز نگاه داشتن محيط زيست يكي ديگر از چالش‌ها و مسائل بهداشت محيط است.

اصول بهداشت و بهسازي محيط در هر شهر ايجاب مي‌كند كه زباله‌ها در حداقل زمان از منازل و محيط زندگي انسان دور و در اسرع وقت دفع شوند. اهميت دفع بهداشتي زباله‌ها موقعي روشن‌تر خواهد شد كه خطرات ناشي از آن‌ها بخوبي شناخته شود. زباله‌ها نه فقط باعث توليد بيماري، تعفّن و زشتي مناظر مي‌شود، بلكه مي‌توانند به وسيله آلوده كردن خاك، آب و هوا خسارات فراواني را به بار آورند. به همان اندازه كه تركيبات زباله مختلف است، خطرات ناشي از مواد تشكيل دهنده آنها نيز مي‌توانند متفاوت باشند. جمع‌آوري، حمل و نقل و آخرين مرحله دفع اين مواد بايد به نحوي باشد كه خطرات ناشي از آنها در سلامتي انسان به حداقل ممكن كاهش يابد.

تعداد باكتري‌هاي مختلف موجود در خاكروبه خيابان‌ها از 2 تا 40 ميليون به صورت خاص و از 50‌‌هزار تا 10 ميليون به طور عام در هر گرم برآورد مي‌شود. اين تعداد باكتري مي‌توانند بسادگي موجب بروز بيماري‌هاي گوناگوني شوند.

بهداشت محيط در ايران

خدمات بهداشت محيطي به عنوان يك فعاليت منسجم دولتي در ايران سابقه‌اي حدود نيم قرن دارد. سازمان همكاري بهداشت در سال 1331 در ايران به‌وجود آمد اداره بهداشت محيط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي با سابقه ساله يكي از قديمي‌ترين بخش‌هاي وزارت بهداشت محسوب مي‌شود كه وظايف متعددي از جمله بررسي و تعيين مكانيسم‌هاي بيماري‌هاي منتقله به وسيله محيط و نحوه پيشگيري و كنترل آنها، تامين آب و مواد غذايي سالم، تصفيه و دفع بهداشتي فاضلاب‌ها، دفع و تصفيه مواد زايد جامد و سمي ‌و كاهش آلودگي هوا، آب،‌ مواد غذايي و صدا را به عهده دارد.

نيروي انساني مهندسي بهداشت در سال 1344 در سطح كشور جمعا 564 نفر بود كه در حال حاضر به استثناي كادر اداري حدودا 3714 نفر كاركنان تخصصي شامل 999 نفر كارشناس و كارشناس ارشد و 2815 نفر كاردان بهداشت محيط در واحدهاي بهداشت محيط سطح كشور مشغول انجام وظيفه‌اند، از اتفاقات مهم براي اداره كل، تصويب قانون مواد خوردني، آشاميدني، آرايشي و بهداشتي در سال 1346 بود كه زمينه اجراي قانونمندي را براي كنترل بهداشتي مراكز تهيه، توزيع و فروش مواد غذايي و اماكن عمومي ‌با استفاده از ماده 13 فراهم كرد.

با توجه به اهميت و گسترش ديگر فعاليت‌هاي بهداشت محيطي براي هماهنگ كردن تشكيلات بهداشت محيط با شبكه‌هاي بهداشتي و درماني كشور در سال 1369 مسووليت تامين آب آشاميدني روستاها به سازمان جهاد سازندگي واگذار شد و بدين وسيله زمينه ادغام فعاليت‌هاي بهداشت محيط در شبكه فراهم شد.

در سال 1374 دو اداره كل بهداشت محيط و اداره كل بهداشت حرفه‌اي وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي ادغام شدند. با تفويض اختيار مسووليت‌ها به دانشگاه‌هاي علوم پزشكي و خدمات بهداشتي و درماني در آذر 1379 اداره كل بهداشت محيط و حرفه‌اي به دفتر سلامت محيط كار و حرفه‌اي تغيير نام يافت.

نيازمند ياري همگان

در قرن بيست و يكم به واسطه پيشرفت سريع علوم، افزايش جمعيت شهري، عدم ايجاد بستر مناسب براي استفاده از ساخته دست بشر و ورود عوامل مضر سلامتي به محيط زيست ديگر نمي‌توان با روش‌هاي سنتي به بهداشت محيط پرداخت. بلكه بهبود شرايط علوم و روش‌هاي ديگري را طلب مي‌كند.

در اين شرايط ديگر براي تحقق اهداف بهداشت محيط صرفا نمي‌توان به توان فكري و اجرايي وزارت بهداشت متكي بود. حل مشكلات بهداشت محيط در چارچوب شرايط كنوني و آتي، نيازمند مشاركت ديگر گروه‌هاي تخصصي (با مهارت‌ها و تخصصي‌هايي غير‌‌از بهداشت محيط) و همچنين دخالت فعال و همكاري اقشار مختلف مردم است. بد نيست بدانيد تنها با مديريت بهتر و سالم‌سازي محيط سالانه مي‌توان از مرگ و مير 13 ميليون انسان در دنيا جلوگيري كرد.

علي اخوان‌بهبهاني