لباس محلـي گيـلان ميـراث جهـانـي ايرانيان با زيبايي که از روح نياکان اين خاک در آن به امانت مانده اسـت بايد به عنوان يک هويت ملي حفظ شود.

زنان روزگاران کهـن گيـلان بـا لـطافـت روحشان بهشت چشم را به تار و پـود پـارچـه رسوخ دادند و رنگ در رنگ در هم تنيدنـد و با عشقي به پهناي طبيعت زيباي گيلان پوششي تهيه کردند، رنگين و پرنشانه.

آنها سينه به سينه آموختند، طرح زدنـد، به تن کردند، گوشه گوشه بقچه هاي جهيزيه را با آن زينت کردند و نسـل بـه نسـل بـه يکديگر «رنگ» هديه کردند.

 قدمتـي بيـش از چهار هزار سال

هم اکنون بايد براي ديدن شليته هاي پرچين و بلند لباس زن گيلان بايد کيلومترهـا دشـت را پيمود تا شايد زني را ببيني که با طره‌ هاي خاکستري مو لباسي محلي به تن کرده و خاطره اي از گذشته باشد که به گفته محققان اين طرح لباس قدمتـي بيـش از چهار هزار سال دارد.

روسري و سربند (لچک) پيراهن يا جمه، جليقه کت، الجاقبا، دامن، شليته، شلوار و چادر کمر از بخشهاي اصلي لباس محلي زنان گيلان است.

"الجاقبا" پوشش دوخته شده اي از مـخمـل يـا پارچه چادر شـب اسـت کـه پـوشـش زنـان در کوهستانهاي شرقي و قاسم آباد بوده است.

"شليته" يا کوتاه تومان (تـنبـان) دامنـي کوتاه و پرچين است که به آن "گرد تومان" نيز مي گويند، دامن، دراز تومان (تنبان) واژه ايسـت که براي دامن بلند چين دار در مرکز و شرق گيلان استفاده مي شود درغرب گيلان تالشيها آن را "شلار" مي گويند.

چادر کمر، پوششي است که بانوان گيـلانـي آن رابه کمر مي بندند بانوان ساکن جلگـه به آن "کمردبد" مي گويند همچنين در گويش محلي به چادرشب "چارشـو"  گفته مي شود و رنگ اصلي زمينه آن مـعمـولا قرمز است.

بانوان چادر را هنگام کـار کشـاورزي مثـل چيدن برگ سبز چـاي نشـاء و جيـن وچيـدن مرکبات در هواي سرد و هنگامي که مجبورنـد ساعتها به شکل خميده کار کنند به دور کمـر مي بـننـد زيـرا بـستـن آن هـم از کمـردرد جلوگيري مي کند و هم موجب گرم نگـه داشتـن آنان مي شود همچنين از آن براي بستن کودک به پشت هنگام کار کردن استفاده مي شود.

يک پژوهشگر گيلاني درباره اهميت و کاربرد لباسهاي محلي گيلان مي گويد: روسري و سربند (لچک)، پيراهن يا جمه، جليقه کت، الجاقبا، دامن، شليته، شلوار و چادر کمر از جمله بخشهاي اصلي لباس محلي زنان گيلان است.

فرشته انسان دوست افزود: هر تکه از لباس زن گيلاني کاربردي داشته که با تغيير شرايط نياز به آن از بين رفته و کم کم حذف شده است.

وي عنوان کرد: در گيلان مردم به دليل وجود طبيعتي زيبا و مملو از رنگ کمتر از رنگ مشکي استفاده مي‌کردند مگر زنان مسن که آنان نيز تنها لچک خود را که زير روسري بسته مي‌ شد از اين رنگ تيره انتخاب مي‌کردند.

انسان دوست ادامه داد: مردم گيلان در گذشته براي عزا نيز لباسهاي کهنه و مندرس خود را به تن مي‌کردند و از پوشيدن لباس سياه امتناع مي‌کردند.

اين پژوهشگر گيلاني يادآورشد: امروزه با گذشت زمان لباسهاي محلي ديگر از رونق افتاده ‌اند و رنگهاي شاد آن که اميد به زندگي را در دلها زنده مي‌کرد به خزان بي‌هنگام نشسته و به کنج پستوها، صندوقها و بقچه‌ها خزيده و در پشت بامها جاي گرفته اند.

بدين ترتيب لباسهاي محلي زنان گيلان را مي توان به سه بخش شرق، غرب و مرکز تقسيم بندي کرد که لباس زن شرق گيلان به لباس "قاسم آبادي" ، زن غرب گيلان "تالشي" و از لباس مرکزي گيلان با عنوان "رسوخي" معروف است.

لباس رسوخي بيشتر در شهر ماسوله ديده مي‌شود که يادگار زمان قاجار است و از شهرهايي مانند زنجان به گيلان رسوخ کرده‌ است.

پارچه‌هايي که در لباس زن شرق و غرب زن گيلاني به کار مي‌رفت نيز متفاوت است، در لباس زنان غرب گيلان متن پارچه‌هاي لباسي داراي گلهاي رنگارنگ و درشت است حال آنکه لباس شرق گيلان زمينه پارچه ساده و يکرنگ است و تزئينات آن مانند نوار دوزيها از رنگهاي مختلف تشکيل شده ‌است.

در بافته‌هاي قديمي بدست آمده در غرب گيلان که به آنها " دارايي" مي‌گويند تنوع رنگ به صورت بافته‌هاي نامشخص است ولي در شرق گيلان از همان نوع رنگ استفاده شده اما بافته‌ها مشخص است.

پيش سينه، زيگزاگ و ناخنک ( نوارهايي که به شکل زيگزاگ دوخته مي شود) را از ديگر نشانه‌هاي لباس محلي گيلان است با توجه به تغيير و تحولات در نوع تزئينات در بازار وسايل تزئيني لباسها نيز تغيير کرده اما نشانه‌ها تغيير نکرده‌ است.

هرچه به کوهپايه‌هاي گيلان نزديک‌ تر مي‌شويد نوع پارچه ضخيم تر مي شود، مثلا آنهايي که در ديلمان زندگي مي‌کنند بيشتر از پارچه مخمل استفاده مي‌کنند و آنهايي که در جلگه زندگي مي‌کنند لباسهايشان از جنس ابريشم است.

در بخش مرکزي پيژامه يا شلوار، دامن، پيراهن روي دامن و روسري که به فرم متداول در شرق و غرب نيست در واقع همان چارقد سنتي کشور است، استفاده مي شد.

لباس زنان غرب گيلان داراي زيبايي خاص و منحصر به فردي است

لباس زنان غرب گيلان داراي زيبايي خاص و منحصر به فردي است، لباس زنان تالشي در نماي کلي و در غربي ترين منطقه تالش شامل روسري يکدست سفيد، جليقه که گاهي با سکه هاي درشت تزئين مي شود، پيراهن بلند تا مچ پا و دامني که در فارسي شليته و در زبان محلي شلار ناميده شده که زنان تالشي چند تا از اين شلار را روي هم مي پوشند.

بلندي پيراهن و شليته مشخص کننده بخشهاي مختلف غرب گيلان است به طور مثال در غربي ترين منطقه تالش يا همان هشتپر مشخصات ذکر شده در بالا، در ماسال پيراهن کوتاه تا بالاي زانو بوده است.

در يک روستا لباس افراد يک شکل بوده و به وضوح لباس ارباب و رعيت قابل تشخيص نبوده و جنس، تعداد لباس و دفعات پوشيدن آنان را از هم متمايز مي ساخته است.

معروفيت لباس قاسم آبادي

منطقه قاسم آباد در شهرستان رودسر و در شرق گيلان داراي ويژگي فرهنگي خاصي است، لباس زنان قاسم آباد به دليل تنوع رنگي زياد و جذابيت بالابسيار معروف بوده  و عموميت پيدا کرده است به طوريکه نشانه هايي از اين لباس در نقاط ديگر جلگه شرق گيلان ديده مي شود.

اين لباس شامل يک روسري زيرين به نام (منديل) که به جاي آن از کلاه نيز استفاده شده و با تعداد زيادي سکه در قسمت پيشاني تزئين مي شود البته اين کلاه مختص قاسم آباد نيست، جليقه اين لباس به مانند جليقه هاي ديگر بوده با فرق اين که با سکه تزئين شده است. پيراهن لباس قاسم آبادي تفاوت خاصي با پيراهنهاي نقاط مختلف گيلان دارد.

لباسهاي ديلمان نيز بسيار زيبا دوخته مي شود، ويژگي هاي اين لباس عبارتند از استفاده از دوختهاي ابتدايي که سطح لباس را به حالت گسترده اي با نخهاي رنگي و از سوي دست بخيه ساده مي زدند، طرح گل و گلدان و طرح ماه و ستاره که در معماري ايران استفاده مي شده از جمله طرحهايست که به همراه طرح زيگزاگ در اين لباس وجود دارد همچنين در ديلمان نوعي از دامن زنانه با حفظ نشانه هاي تاريخي آن از پارچه مخمل دوخته مي شود.

 لباس ديلماني سراسر سکه دوزي شده است

"چادر شب " جزيي از لباس زنان گيلاني است که در برخي روستاها به ويژه  روستاهاي مرکزي از پارچه چادر نمازي استفاده و به تدريج در بخش شرق گيلان چادر شب جايگزين مي شود.

چادر شب جزيي از صنايع دستي شرق گيلان است که از سوي زنان بافته مي شود داراي تنوع زيادي است، چادر شب کمردبله را از نخهاي رنگي به شکل چهارخانه مي بافند اما از چادر شب طرحدار براي مصارف ديگري مانند جهيزيه عروس استفاده مي شود.

طرحهاي چادر شب داراي تنوع زيادي است، طرح بز کوهي، مرد اسب سوار، ميز، قندان، چنگال و طرح ماکو (يکي از وسايل بافت چادر شب) از جمله طرحهايست که در بافت چادر شب از آنها استفاده مي شود.

در گذشته چادر شب را از نخ به دست آمده از پيله درجه سه ابريشم مي بافتند اما امروزه بافت چادر شب با نخ ابريشم تقريباً منسوخ شده است.

کلاه ترک دار تالشي و کلاه نمدي و پوستين کلاه که از پوست بره تهيه مي شد انواع کلاه براي مردان گيلاني است، براي چوپان ها نيز پوششي به نام "باشلاق" تهيه مي شد که آب را از خود عبور مي داد، باشلاق، پوششي بلند است که از برش زدن پارچه اي بافته شده (پشم شال) به دست مي آيد.

چوپانان در روز از پوشش کوتاه تر استفاده مي کنند که به "کولاگير" معروف است و در شب از نوع ديگري به نام " شولا " که هر دو به صورت نمد مالي ساخته مي شود.

در شرق گيلان لباسي ويژه داماد مرسوم بوده که پيراهن آن در قسمت چپ يقه باز بوده، پيژامه (شلوار) آن مشکي ساده و از شال کمر قرمز طرحدار استفاده مي کردند.

يک کارشناس لباس محلي گيلان در اين باره گفت: برگزاري نمايشگاههاي مختلف، اطلاع رساني در صدا و سيما و مطبوعات، پخش فيلمهاي مستند و داستاني و کاربرد صحيح از لباسهاي محلي اصيل در ترويج، فرهنگ سازي و احياي  لباسهاي محلي گيلان موثر است.

سيده زهرا همتي سراواني افزود: اگر برنامه اي مدون درباره معرفي و طراحي لباسهاي محلي ارائه شود مطمئناً اين لباس جايگاه واقعي خود را به دست خواهد آورد.

ضرورت ايجاد موزه تخصصي  لباسهاي محلي گيلان

وي خواستار ايجاد موزه تخصصي از لباسهاي محلي گيلان شد و اظهار داشت: ترويج فرهنگ استفاده از لباسهاي سنتي در کشور ايده ‌اي براي طرحهاي جديد پوشاک جامعه امروز است.

همتي با اعلام اينکه بدون معرفي اين فرهنگ، استفاده از اين نوع لباسها ممکن است مورد استقبال جوانان واقع نشود، افزود: تلفيقي از لباسهاي سنتي ايران با شيوه هاي مدرن نه تنها موجب استقبال جوانان کشور بلکه طرحي براي ارائه به ديگر کشورهاي جهان خواهد شد.  

با اين توصيف، سابقه تاريخي لباسهاي محلي استان گيلان به اشياي کشف شده در چراغعلي تپه رستم آباد (مارليک) بازمي گردد. در تکه هاي يافت شده در اين اکتشاف طرحي از بانوي گيلاني وجود دارد که هنوز هم در لباس زنان گيلان به ويژه در کوهپايه هاي شرق گيلان اين نشانه ها را مي توان يافت، اين نشانه ها شامل بلندي لباس تا مچ پا، طرح جلوي لباس، طرح زيگزاگ در پاي دامن و نحوه بستن روسري است.

در مجسمه سلاطين آن دوره طرح يقه اي که در لباس بوده هنوز در لباسهاي مردم گيلان وجود دارد اما بعد از آن نشانه هايي که بيانگر ويژگي لباس گيلان باشد  تا زمان تسلط صفويه بر کشور وجود نداشته است.

به هرحال لباس محلي زن گيلاني به واسطه تنوع رنگ و نوع پوشش يکي ازبهترين انواع لباسهاي محلي ايران است که بايد به عنوان يکي از نشانه‌هاي هويت ملي حفظ و ماندگار شود.

مهر