روزنامه جام جم
صفحه اصلی روزنامه درباره ما ارتباط با ما پیوندها راهنمای سایت بورسبورس آب و هواآب و هوا انتشاراتانتشارات اشتراکاشتراک آرشیو روزنامهآرشیو روزنامه
سه شنبه 25 مهر 1396 / 26 محرم 1439 / a 17 Oct 2017
صفحه اول روزنامه
سياسي
راديو و تلويزيون
اقتصاد
فرهنگي
جامعه
ورزش
دانش
جهان
حوادث
ايران زمين
گفتگو
سلامت
انديشه
صفحه آخر
جستجوی پیشرفته
ضمائم
ویژه نامه ها
ويژه نامه نوروز 88
نسخه چاپی فرستادن با پست الکترونیک
سه شنبه 27 اسفند 1387 - ساعت 15:01
شماره خبر: 100901661364
«اميد»ي درفضا
4 اکتبر سال 1957 تاریخی ماندگار در روزشمار پیشرفت‌های انسان بود. تنها تعداد افراد معدودی پیش از آن تاریخ از اتفاقی که قرار بود بامداد آن روز صبح در پایگاهی که بعدها بایکونور نامیده شد رخ دهد، ‌خبر داشتند. سال 1957 به نام سال جهانی زمین‌شناسی نامیده شده بود و همین مناسبت فرصت خوبی بود تا کرولوف،‌ دانشمند برجسته روسیه که از او به معمار پروژه فضایی شوروی یاد می‌کنند، اولین نتیجه و دستاورد برنامه خود را علنی کند.

بامداد روز بعد،‌ خبر مهمی از شوروی منتشر شد. اتحاد جماهیر شوروی نخستین ماهواره ساخت دست بشر را در مدار زمین قرار داد. اگرچه در ابتدا باور این خبر برای بسیاری بویژه در بلوک غرب سخت بود اما پس از آن‌که ایستگاه‌های ردیابی رادیویی نوای بیب بیب ممتد ناشی از ابزارهای مخابراتی داخل اسپوتنیک1 را در سراسر جهان دریافت کردند و توانستند آن را با کمک رادیوتلسکوپ‌های خود دنبال کنند، مطمئن شدند عصر جدیدی در جهان آغاز شده است. این آغاز رقابتی بود که با سرعتی سرسام‌آور، آینده زندگی ما بر سیاره زمین را تغییر داد.

آغاز عصر فضا اما رویدادی یک‌شبه نبود. رویای کهن سفر به فضا و رها شدن از بند گرانش زمین از مدت‌ها پیش از آن به امکانی علمی و حداقل قابل بحث تبدیل شده بود. شاید نقطه آغاز این رویدادها را بتوان به دوران نیوتن مربوط کرد؛ زمانی که او با انتشار کتاب اصول فلسفه طبیعت خود قوانین سه‌گانه‌اش را شرح داد و پس از آن برخی از دانشمندان مانند ویلیام مور در قرن 19 امکان استفاده از این قوانین برای پرواز به فراسوی جو را مطرح کردند. اما یکی از مهم‌ترین نقش‌ها را تسیلکوفسکی روس به عهده داشت؛ معلم نیمه‌ناشنوایی که برای اولین بار محاسبات ریاضیاتی مربوط به مدارهای پرتابه‌های فضایی را انجام داد و این سفرها را بر مبنای امکانات فنی و ریاضیاتی بررسی کرد. اما گویی او فرزند زمان خود نبود و مانند بسیاری دیگر از پیشگامان در آن دوران توجه جدی به نظریات او نشد. البته شتاب رویدادهای بعدی باعث شد بحث پرتابه‌های دوربرد بسرعت مطرح شود. تحقیقات رابرت گودارد در زمینه امکان استفاده از سوخت مایع برای پرتاب پرتابه‌ها و بحث‌هایی که در زمینه امکان سفرهای فضایی در ایالات متحده، ‌شوروی، ‌انگلستان، ‌آلمان و اتریش درگرفته بود،‌ مهندس جوانی را ترغیب کرد تا برای رسیدن به آرزوی دیرینه خود وارد میدان شود. سرانجام این آلمان نازی بود که در زمان جنگ جهانی دوم توانست پروسه بهبود سیستم‌های موشکی خود را به رهبری همان مهندس جوان که ورنر فون براون نامیده می‌شد، آغاز کند.

فعالیت‌های فون براون و همکارانش سلاح مهیب موشک‌های بالستیک VII را برای نازی‌ها و آینده‌ای روشن را برای عصر فضا به ارمغان آورد. آلمان‌ها سال 1942 با کمک این موشک توانستند به مرز فضا (ارتفاع 100 کیلومتری)‌ برسند و البته محموله فضایی آنها برای سایرین مرگ به ارمغان می‌آورد. سقوط آلمان برای نیروهای متحد شوروی و آمریکا، ‌غنیمتی باارزش به همراه داشت. موشک‌هایVII و طرح‌ها و نقشه‌ها و مهندسان آن بین دو نیرو تقسیم شدند تا نطفه عصر فضا بر رقابت جدید میان دو قدرت شرق و غرب و بر اساس میراث آلمان‌ها بسته شود؛ میراثی که اگرچه هر دو گروه تلاش‌های مقدماتی را با آن انجام دادند اما در نهایت این شوروی‌ها بودند که بامداد 4 اکتبر 1957 با اعزام اسپوتنیک1 به مدار زمین، جهان را در شگفتی فرو بردند. پیش از آن‌که رقبای روسیه از شوک بیرون آیند آنها گام مهم بعدی را برداشتند. اسپوتنیک 2 در حالی به مدار زمین رفت که به همراه خود اولین موجود زنده سگی به نام لایکا را به همراه داشت. رقابت‌های شدید ماه‌ها و سال‌های بعد فضا را تبدیل به عرصه جدی در زندگی مردم کرد. پرواز نخستین انسان یوری گاگارین نخستین بانوی فضانورد والنتینا ترشکوا و سفرهای چند نفره، ‌راهپیمایی‌های فضایی، ‌ساخت ایستگاه‌های مداری و سرانجام سفر به ماه که در دهه 70 میلادی قرن بیستم گام بسیار مهمی در زندگی بشر به حساب می‌آید.

همراه با این رویدادهای شگفت‌انگیز زمین نیز در کانون توجه بود. استفاده از ماهواره‌ها برای بهبود روش زندگی ما بر زمین روز به روز افزایش می‌یافت.

ماهواره‌ها نه تنها برای بهبود مخابرات و ارتباطات به کار گرفته شد که برای پیش‌بینی وقایع و رویدادهای غیرمترقبه، ‌تشخیص معادن زیرزمینی، ‌تصویربرداری و نقشه‌برداری و سنجش از دور و ناوبری نیز مورد بهره‌برداری قرار گرفتند. طی 50 سال گذشته،‌ ابزارهای علمی ما از فضا برای مکانی جهت نگریستن به دوردست‌ها استفاده کرده‌اند و در حالی‌که پروازهای سرنشین‌دار عمدتا با هدف ساخت ایستگاه مداری با شیوه‌های جدیدتر ادامه می‌یافت، کاروانی از روبات‌ها به کاوش سیارات و اجرام منظومه شمسی پرداختند و تقریبا در اطراف اکثر سیارات و بر سطح بسیاری از آنها گام گذاشته‌اند. در چند سال گذشته این رقابت نفس‌گیر روز به روز شکل متفاوتی به خود گرفته است.

چینی‌ها اینک سومین ملتی هستند که توانسته‌اند مستقل به فضا بروند و همین چند ماه پیش بود که اولین راهپیمایی فضایی را با موفقیت انجام دادند. آن‌سوتر آژانس فضایی اروپا و کشورهای عضو اتحادیه مانند انگلستان درصدد هستند سفرهای فضایی روباتیک و سرنشین‌دار خود را به طور مستقل از روسیه و آمریکا انجام دهند. در سویی دیگر پرواز‌های فضایی خصوصی در سال‌های اخیر وارد مرحله جدیدی شده است و برخی از شرکت‌های فضایی آمادگی خود را برای این سفرها اعلام و فروش بلیت‌های توریستی به فضا را آغاز کرده‌اند.

چشم‌انداز وسیعی از فعالیت‌های فضایی پیش روی انسان گشوده شده است. از جستجوی سرمنشا حیات در عالم تا جایگاه واقعی و حقیقی انسان در این میانه و تعیین سرنوشت جهان از یک سو و از سوی دیگر تلاش برای فتح قلمروهای تازه‌تر در فضا و سفرهای اکتشافی به سیارات دیگر در کنار بهره‌برداری از منابع آنها و حتی طرح‌های رویاگونه‌ای چون قابل زیست کردن سیاره مریخ روی میز دانشمندان قرار گرفته‌اند.

زمانی تسیلکوفسکی گفته بود، ‌اگرچه زمین گهواره بشریت است اما هیچ کودکی را نمی‌توان تا ابد در آن گهواره نگاه داشت. اینک بشر کودکی خود را پشت سر گذاشته و نخستین گام‌های خود را لرزان از گهواره بیرون نهاده است. اما این تازه آغاز راه است. آنچه آینده فضا را رقم می‌زند ایده‌های آینده‌نگرانه‌ای است که امروز رنگ و بوی تخیل دارند. این ایده‌ها در سال‌های آینده به واقعیت بدل خواهند شد و راه ما را در عصر جدید هموارتر خواهند کرد.

کاربرد اصلی ماهواره امید مخابراتی است اما مهم‌تر از آن برای آزمودن توانایی داخلی در زمینه تعیین مدار، ‌هدایت و ارتباطات مداری و پرتاب‌های بعدی کمک بزرگی

همه این مطالب نشان‌دهنده این واقعیت است که چرا باید به فضا رفت؟ ‌چرا ایران و کشورهایی مانند ایران که در مسیر توسعه گام برمی‌دارند باید برای سفر به فضا سرمایه‌گذاری کنند و بدون هراس از شکست‌هایی که ممکن است در تجربه‌های نخست اتفاق بیفتد این مسیر را با مدیریتی درست طی کنند. داستان فضایی ایران که به گفته معاون علمی رئیس‌جمهور حاصل تلاش‌های 30 ساله‌ای است که در این زمینه صورت گرفته است اولین بار در 6 آبان 1384 توجه دنیا را به خود جلب کرد. در آن تاریخ پس از آن‌که سال‌ها درباره طراحی و پرتاب ماهواره‌های زهره و مصباح بحث می‌شد سازمان فضایی ایران اعلام کرد پرتابگر کاسموس3 ام روسی،‌ از پایگاه فضایی پلستسک روسیه نخستین ماهواره ایران را با موفقیت در مدار قرار داده است. این ماهواره که سینا1 نام دارد ماهواره‌ای تحقیقاتی است که با همکاری وزارت علوم، ‌تحقیقات و فناوری و یک موسسه فناوری‌های فضایی در روسیه ساخته شده بود. قرار گرفتن موفقیت‌آمیز سینا1 در مدار زمین باعث شد ایرانیان به طور مستقل و به طور رسمی وارد باشگاه فضایی شوند و در رده کشورهایی درآیند که ماهواره اختصاصی خود را در مدار زمین قرار داده‌اند. این ماهواره که کاربرد اصلی آن سنجش از دور مطرح شده بود بیش از آن‌که به دلیل کاربردش مورد توجه باشد به دلیل قرار دادن نام ایران در مدار زمین و وارد کردن ایران به باشگاه صاحبان ماهواره‌ها بود که خبرساز شد.

اما برخلاف آنچه بسیاری از تحلیلگران تصور می‌کردند، ارسال سینا1 به مدار تنها یک ژست سیاسی نبود و همان‌طور که مسوولان در آن زمان وعده داده بودند، تحقیقات و پیگیری‌های بعدی نتایج هیجان‌انگیزتری را آشکار کرد. سازمان فضایی ایران و پژوهشگاه هوافضا در کنار دیگر دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی طرح‌های متعددی را در این زمینه در دستور کار داشتند و زمانی که در بهمن 86 اعلام شد خبر خوشی در زمینه علوم فضایی منتشر می‌شود بسیاری حدس می‌زدند ایران احتمالا باید فناوری پرتابگرهای خود را به نمایش بگذارد.

در 15 بهمن 1386 ماهواره‌بر سفیر در حضور رئیس‌جمهور پرتاب آزمایشی خود را با موفقیت انجام داد و در عین حال سامانه فضایی ایران که شامل مراکز پرتاب و واحد کنترل ماهواره بود گشایش یافت. بدین ترتیب همه چیز آماده بود تا یک سال بعد اتفاق مهم بعدی رخ دهد، اما در این مدت هم فعالیت‌های فضایی کشور متوقف نشد. طراحی ماهواره مصباح از یک سو و از سوی دیگر آزمایش‌های تحقیقاتی که پژوهشگاه هوافضا با راکت‌های کاوش خود انجام داد، داده‌های بسیار زیادی را در زمینه ناوبری فضایی و امکان بررسی علمی فضای ماورای جو انجام داد و مدیر این پژوهشگاه از نخستین تصویربرداری کاوشگر از مدار زمین خبر داد اگرچه این عکس‌ها هنوز به طور عمومی منتشر نشده‌اند اما مدیران این پژوهشگاه اعلام کرده‌اند در گام بعدی اعزام گونه‌های جانوری به فضا برای بررسی اثرات بی‌وزنی بر موجودات زنده را در دستور قرار داده است که البته با توجه به فعال بودن گروه پزشکی این پژوهشگاه چندان هم دور از ذهن نیست.

اما خبر مهم در 15 بهمن 1387 اعلام شد. زمانی که با دستور رئیس‌جمهور ماهواره‌بر سفیر2 ماهواره امید1 را به فضا برد. دقایقی بعد طبقه اول موشک سفیر جدا شد و در آخرین مرحله با باز شدن دریچه‌های بخش محموله، ‌ماهواره امید1 در مدار زمین قرار گرفت و طبقه دوم موشک نیز در مداری نزدیک به ماهواره در فضا جای گرفت. بلافاصله منابع ردیابی زمینی مختلف موفقیت این پرتاب را تایید کردند و رصدگران مستقل از سراسر جهان توانستند امید و طبقه دوم موشک قرار گرفته در مدار زمین را از روی زمین رصد کنند (برای اطلاع از موقعیت امید در مدار زمین می‌توانید به سایتwww.heavens-above.com مراجعه کنید.) کاربرد اصلی ماهواره امید مخابراتی است اما مهم‌تر از آن کمک بزرگی به آزمودن توانایی داخلی در زمینه تعیین مدار، ‌هدایت و ارتباطات مداری و امثال آن برای پرتاب‌های بعدی است که می‌تواند محموله‌های کاربردی‌تری را به مدار منتقل کند.

با پرتاب موفق امید1 ایران به دهمین کشوری در جهان تبدیل شده است که توانایی ارسال مستقل ماهواره به مدار زمین را دارد و بدین ترتیب خود را در قامت بازیگری مهم در آینده عصر جدیدی که آغاز شده است، معرفی کرده است.

بشر راهی طولانی را سپری کرد تا بتواند به یکی از رویاهای قدیمی خود جامه عمل بپوشاند. از سپیده‌دم تاریخ تا همین نیم قرن پیش رویای سفر به دشت بی‌پایان ستاره‌ها تنها می‌توانست در ذهن عده‌ای از آینده‌نگرها و دانشمندان پیشرو رنگ و بویی از واقعیت به خود بگیرد و بقیه مردم آن را تنها داستان‌هایی تخیلی و دور از واقعیت ارزیابی می‌کردند. اینک اما جهان تغییر کرده است. انسان وارد قلمرو فضا شده و دیگر برای پرواز نیازی به عقاب‌های کیکاووس و بال‌های مومی ایکاروس و ارابه‌های آتشین آزتک‌ها نیست. اینک علم ما را با خود به فراسوی جو زمین برده و عصر جدیدی آغاز شده است؛ عصر فضا، عصری که مناسبات جهان ما در جایی فراسوی زمین شکل می‌گیرد و زمانه منحصر به فردی که در گذار آن درک ما از جهان به طور کم‌سابقه‌ای افزایش یافته است. انسان اینک بر ماه قدم گذاشته و رویای بازگشت به آن و سفر به مریخ را دارد. در مدار زمین ایستگاه فضایی در حال تکمیل شدن است. پیش‌قراولان ما مدت‌هاست از مرزهای سیار‌ه‌های منظومه شمسی عبور کرده‌اند و کاروانی از روبات‌های کاوشگر بر سیارات گوناگون فرود آمده یا بر گرد آنها در حال چرخیدن هستند و قافله‌ای عظیم‌تر از آنها از مدار زمین چشم به این سیاره آبی دوخته‌اند تا کیفیت زندگی بشر بر این سیاره را بهبود بخشند و اینک امید ایران نیز جایی در این کاروان به خود اختصاص داده است. اما همه اینها آغاز گامی کوچک برای پیشرفت‌های بلند و دور و درازی است که آینده فضا در آستین دارد. رازهای فضا هر روز بیشتر آشکار می‌شود و به همین دلیل مردم نیاز دارند در هر فرصتی به آینده مقدر انسان در فضا بیندیشند.

اینک که کشور ما وارد این عرصه شده است بیش از هر چیزی نیازمند مطالعه و مدیریت در این فرآیند طولانی است. باید گام‌های بعدی با دقت و احتیاط انتخاب شود و با استفاده از تجربیات همه مراکز علمی که پیش از ما این راه را طی کرده‌اند گام محکمی را به جلو برداریم؛ راهی که بتواند تضمین‌کننده حضور موثر در فضا باشد.

پوریا ناظمی

 


نظر خوانندگان:
لطفاً نظرات را فارسی وارد کنید
نام:    پست الکترونیک: